Құсан Еркін Аманкелдіұлы
Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының магистранты, Астана, Қазақстан

Аңдатпа. Мақаланың мақсаты — Павлодар облысының мысалында ішкі көшіп-қонушылардың қабылдаушы өңірде бейімделуі мен орнығуын басқаруға арналған институционалдық модельді негіздеу. Зерттеу аралас әдістер дизайнына сүйенеді: нормативтік құқықтық актілер мен ресми статистикаға мазмұндық талдау, 1 546 қатысушының сауалнама нәтижелері, төрт сарапшымен жартылай құрылымдалған сұхбат. Нәтижелер қолдау шараларының бар болғанына қарамастан, жұмыс, тұрғын үй, ақпарат және әлеуметтік бейімделу қызметтерінің бір отбасы үшін бірізді байланыспайтынын көрсетті. Респонденттердің 42%-ында көшкеннен кейін жауапты кеңесші болмаған, 65%-ы жаңа өңірде қалуға нақты бекінбеген, 83%-ы кешенді бейімдеу орталығына қажеттілік білдірген. Автор көшу алдындағы дайындықты, қабылдауды, алты айлық сүйемелдеуді және 12–36 айлық нәтижелік бағалауды біріктіретін модель ұсынады. Зерттеудің практикалық маңызы — жергілікті атқарушы органға қарасты пилоттық бейімдеу орталығының функцияларын, дерек алмасу тәртібін және нәтижелік көрсеткіштерін анықтау.

Түйін сөздер: ішкі көші-қон, бейімделу, орнығу, еңбек ұтқырлығы, мемлекеттік басқару, бір терезе, Павлодар облысы.

Кіріспе

Қазақстандағы ішкі көші-қон халықтың аумақтық орналасуына, өңірлік еңбек нарығының теңгеріміне және әлеуметтік инфрақұрылымға түсетін жүктемеге тікелей ықпал етеді. Еңбек ресурстары артық өңірлерден кадр тапшылығы байқалатын аумақтарға ерікті қоныс аударуды қолдау мемлекеттік саясаттың дербес бағытына айналды. Қолданыстағы саясат көшу шығынын өтеу, тұрғын үйге байланысты төлемдер және жұмыспен қамтуға жәрдемдесу құралдарын қамтиды. Алайда көшудің рәсімделуі мен отбасының жаңа ортада орнығуы бірдей нәтиже емес.

2025 жылғы ресми статистика бойынша Павлодар облысының өңіраралық көші-қон айырымы −7 661 адамды құраған. Уәкілетті органнан алынған мәліметте 2017 жылдан бері өңірге 21 814 адам қабылданғаны, оның 16 422-сі ішкі қоныс аударушы екені және 1 556 адамның кері көшкені көрсетілген. Зерттеу мәселесі қолдау құралдарының мүлде болмауында емес, олардың бір отбасының көшуге дейінгі шешімінен бастап орнығуына дейін бірізді байланыспауында. Қоныс аударушы жұмыспен қамту, тұрғын үй, білім, денсаулық сақтау және әлеуметтік көмек мәселелері бойынша әртүрлі мекемеге жүгінеді. Әр орган өз өкілеттігін орындауы мүмкін, бірақ өтініштер жиынтығының түпкі нәтижесіне жауап беретін бірыңғай тұлға болмағанда қызмет сабақтастығы үзіледі.

Мақаланың мақсаты — Павлодар облысының эмпирикалық деректері негізінде ішкі көшіп-қонушылардың бейімделуі мен орнығуын басқарудың институционалдық моделін әзірлеу және оны бағалау шарттарын айқындау. Зерттеудің ғылыми жаңалығы ішкі көшіп-қонушыны бейімдеуді жекелеген әлеуметтік шара емес, отбасының көпсалалы қажеттіліктерін бір маршрутқа біріктіретін жергілікті мемлекеттік қызмет ретінде тұжырымдауда көрінеді. Авторлық үлес: жеке кеңесші, бос орынды алдын ала растау, дерек иесін белгілеу, 3–36 айлық бақылау және «келгендер саны» көрсеткішінен «орныққан отбасы» нәтижесіне көшу қағидалары.

Әдебиеттерге шолу (қысқаша)

Көші-қон теориялары (Равенштейн, Ли, Зелинский, Массей) адамның аумақ ауыстыруын әртүрлі деңгейде түсіндіреді. Қазақстандық зерттеулер (Курманова және т.б., Садовская) көші-қонның демографиялық және аумақтық айырмаларын сипаттайды. IOM бағалауы жұмыс орны, тұрғын үй, ақпараттың анықтығы және отбасы мүшелерінің қажеттіліктері қатар орындалғанда ғана қоныстанудың тұрақтылығы артатынын көрсетеді. «Халықтың көші-қоны туралы» Заң, Әлеуметтік кодекс, 2030 жылға дейінгі көші-қон саясатының тұжырымдамасы қолдау элементтерін қамтиды, бірақ отбасының бірнеше айлық траекториясын бір кеңесші арқылы басқару және оны орнығу көрсеткішімен бағалау тетігі қосымша нақтылануды қажет етеді. «Бейімделу» мен «орнығу» бір ұғым емес: бейімделу жаңа ортаға үйренуді, орнығу тұрақты еңбек, тұрғын үй және әлеуметтік байланыстардың бекінуін білдіреді.

Зерттеу әдістері

Зерттеу қолданбалы сипаттағы аралас әдістер дизайны бойынша жүргізілді. Сандық база 1 546 респонденттің жиынтық сауалнама нәтижелерінен тұрады (2021–2026 жж. оңтүстік өңірлерден солтүстік қоныстандыру өңірлеріне көшкен адамдар). Іріктеме ықтималдық үлгі ретінде қарастырылмайды; пайыздар тек жауап берген топтың тәжірибесін сипаттайды. Сауалнама демографиялық сипаттарды, көшу тарихын, жұмыс пен тұрғын үй жағдайын, мемлекеттік қолдау сапасын, жауапты кеңесшінің болуын, өңірде қалу ниетін және кешенді орталыққа сұранысты қамтыды. Сипаттамалық талдау және айқас салыстыру қолданылды.

Сапалық бөлік төрт жартылай құрылымдалған сұхбаттан құралды (мемлекеттік орган, бағдарлама қатысушысы, жұмыс беруші, психолог). Қосымша дереккөздер: Ұлттық статистика бюросының 2025 жылғы көші-қон жарияланымы, Павлодар облысының өңірлік статистикасы, уәкілетті басқарманың әкімшілік мәліметі және қолданыстағы нормативтік құқықтық актілер. Триангуляция қағидасы бойынша негізгі тұжырым кемінде екі дерек түрімен қолдау тапқанда ғана орнықты деп бағаланды.

Зерттеу нәтижелері

Қоныс аударушылар тәжірибесіндегі негізгі алшақтықтар

Сауалнамаға қатысушылардың 51%-ы ер, 49%-ы әйел; 66%-ы некеде тұрған; 18–39 жас аралығындағы адамдар 54%-ды, жоғары немесе арнаулы орта білімі барлар 74%-ды құрады. Бес ұпайлық шкалада жұмысқа орналасу қиындығы 3,54, тұрғын үй кедергісі 3,47, жауапты адамның болуы 2,94 ұпаймен ең төмен бағаланған. Мемлекеттік қолдаудың жалпы бағасы 3,05 ұпай деңгейінде қалды.

Респонденттердің 35%-ында тұрақты жұмыс болған (65%-ы жұмыссыз немесе уақытша жұмыспен қамтылған). Көшкеннен кейін жауапты кеңесшісі болмағандар 42%-ды құрады. Жаңа өңірде тұрақты қалуға бекінгендер 35% болса, 32% кетуге ниет білдірген, 33% әлі шешім қабылдамаған — яғни 65%-ы орнығу туралы нақты оң шешім көрсетпеген. 83% кешенді бейімдеу орталығын қажет деп санаған.

Айқас салыстыру кету ниеті жұмыс мәртебесіне қарай айқын бөлінбейтінін көрсетті: тұрақты жұмысы бар, уақытша жұмыс істейтін және жұмыссыз топтарда кетуді ойлағандардың үлесі шамамен 47–49% аралығында болған. Қиындық себептері: әлеуметтік орта — 26%, жұмыс — 25%, қаржы — 25%, тұрғын үй — 24%. Бұл жұмыс орнының қажет екенін жоққа шығармайды; керісінше, оны тұрғын үй, отбасы және әлеуметтік орта мәселелерімен бір пакетте қарастыру керектігін білдіреді.

1-кесте — Сауалнама нәтижелерінің басқарушылық түсіндірмесі

Көрсеткіш	Нәтиже	Басқарушылық мәні
Тұрақты жұмысы барлар	35%	Еңбек шартының жасалуын ғана емес, алты айлық жұмыста қалуды өлшеу қажет
Жауапты кеңесшісі болмағандар	42%	Отбасы өтініштерін бір жоспарға біріктіретін жеке жауапкершілік тетігі қажет
Өңірде қалуға нақты бекінбегендер	65%	Орнығу жұмысқа қоса тұрғын үй, әлеуметтік орта және отбасы қызметтеріне тәуелді
Кешенді орталықты қажет деп санайтындар	83%	Бір терезе үлгісіне жоғары сұраныс бар, бірақ сұраныс тиімділіктің дәлелі емес
Жұмыс мәртебесі бойынша кету ниеті	47–49%	Жұмыспен қамту қажетті, бірақ жалғыз жеткілікті шарт емес

Ескерту: көрсеткіштер авторлық сауалнаманың жиынтық нәтижелерінен алынды (N=1 546).

Сараптамалық бағалау және деректерді біріктіру

Төрт сарапшының пікірі сауалнамада байқалған бөлшектенуді әр қырынан түсіндірді. Мемлекеттік орган өкілі көшіру рәсімінен кейінгі бейімдеу жұмысының әлсіздігін атады; бағдарлама қатысушысы алғашқы алты айдағы тұрақты байланыс пен алдын ала расталған жұмыс орнын маңызды деп санады; жұмыс беруші нақты кәсіпорын сұранысымен сәйкестендіруді ұсынды; психолог әлеуметтік және эмоциялық бейімделудің рөлін көрсетті. Ортақ нүкте — қоныс аударушыны бір қызметке жіберу емес, бірнеше қызметтің орындалуын бір маршрутпен бақылау қажеттігі.

Деректерді біріктіру нәтижесінде үш деңгейлі алшақтық анықталды. Ақпараттық деңгейде бос жұмыс орны, жалақы, елді мекен және тұрғын үй туралы мәлімет көшуге дейін толық тексерілмейді. Үйлестіру деңгейінде әр орган өз өтінішін қарайды, бірақ отбасының жалпы жоспарына жауапты тұлға жоқ. Нәтижелік деңгейде келгендер мен төлемдер саны есептеледі де, алты айлық жұмыста қалу, он екі айлық орнығу және кері көшу бірдей әдіспен бақыланбайды.

Ұсынылатын институционалдық модель

Анықталған алшақтықтарға жауап ретінде жергілікті атқарушы органға қарасты ішкі көшіп-қонушыларды бейімдеу орталығын пилоттық тәртіппен құру ұсынылады. Коммуналдық мемлекеттік мекеме нысаны тұрақты штат, бюджет және есептілік қалыптастыруға мүмкіндік береді. Орталық жаңа жәрдемақы енгізбейді және мансап орталығының, тұрғын үй немесе әлеуметтік қорғау бөлімінің өкілеттігін алмастырмайды. Негізгі міндеті — қатысушы үшін бір байланыс нүктесін қалыптастыру, отбасының жеке жоспарын жүргізу, өтінішті уәкілетті органға жіберу, мерзімін бақылау және нәтижені растау. Әр отбасыға бекітілетін кеңесші мәселенің бәрін өзі шешпейді; ол жауапкершілік пен ақпараттың жоғалмауын қамтамасыз етеді.

Кезеңдік модель: 1) Көшуге дейін — отбасы құрамы, кәсіп, бос орын, жалақы және тұрғын үй шартын тексеру (ақпараттандырылған шешім және жеке жоспар); 2) Қабылдау — жеке кеңесші бекіту, құжат, алғашқы баспана және қызмет картасын келісу; 3) 0–3 ай — жұмысқа, білімге, денсаулық пен тұрғын үйге өтініштерді үйлестіру (еңбек шарты және негізгі қызметтерге қолжетімділік); 4) 3–6 ай — жұмыс жағдайын, отбасы бейімделуін және тәуекелдерді қайта бағалау (еңбек қатынасының сақталуы); 5) 12–36 ай — орнығуды, кері көшуді, шығын мен қанағаттануды тәуелсіз бағалау (тарату, түзету немесе тоқтату туралы шешім).

Модельдің деректік негізі бірыңғай қатысушы жазбасына сүйенеді (отбасының келісімі, бастапқы жағдайы, өтініш иесі, жауапты орган, соңғы мерзім және расталған нәтиже). Нәтиже логикасы «ресурс — қызмет — тікелей өнім — ұзақ мерзімді нәтиже» тізбегімен құрылады.

Талқылау

Алынған нәтижелер Э. Лидің қабылдау орны мен аралық кедергілер туралы тұжырымын қолданбалы деңгейде толықтырады. Қатысушыны өңірге тартатын жұмыс орны көшу туралы шешімге ықпал еткенімен, орнығу кезеңінде тұрғын үй, әлеуметтік орта және отбасы жағдайы алдыңғы қатарға шығуы мүмкін. Жұмыс мәртебесіне қарамастан кету ниетінің 47–49% шамасында сақталуы осы көпфакторлылықты көрсетеді. Сондықтан саясаттың бір секторға негізделген моделі отбасы траекториясын толық басқара алмайды.

83 пайыздық сұраныс модельдің қоғамдық қабылдануын көрсетеді, бірақ тиімділігін дәлелдемейді. Қызметке сұраныс пен қызметтің әсері әртүрлі зерттеу сұрағы. Ұсынылатын КММ-нің артықшылығы — тұрақты жауапкершілік, штат және есептілік; әлсіз жағы — әкімшілік шығынның өсуі және қолданыстағы органдар міндетінің қайталану қаупі. Пилот басталғанға дейін қызмет картасы жасалып, әр функцияның иесі белгіленуі керек.

Себептік бағалаудың қолайлы нұсқасы — орталық қызметін алған қатысушыларды бастапқы жағдайы ұқсас, бірақ қызметті әлі алмаған топпен салыстыру. Зерттеудің шектеулері: сауалнама іріктеуінің толық құжатталмауы репрезентативтілікке кепілдік бермейді; төрт сұхбат пікір алуанын толық қамтымайды; әкімшілік көрсеткіштер әртүрлі кезеңді қамтиды. Сондықтан модельді республикаға бірден таратуға емес, өлшенетін пилотқа негіз бар деген қорытынды жасалады.

Қорытынды

Зерттеу ішкі көші-қон саясатының нәтижесін көшіру фактісінен кейінгі бейімделу мен орнығу арқылы бағалау қажеттігін көрсетті. Қолданыстағы заңнама мен бағдарламалар қаржылық және жұмыспен қамту қолдауын қамтиды, алайда отбасының бірнеше айлық жолын бір жауапты тұлға арқылы байланыстыратын тұрақты қызмет және бірыңғай нәтиже өлшемі жеткіліксіз.

1 546 респонденттің жиынтық жауабы ұйымдық алшақтықтың эмпирикалық белгілерін берді: тұрақты жұмысы барлар 35%, жауапты кеңесшісі болмағандар 42%, жаңа өңірде қалуға нақты бекінбегендер 65%, кешенді орталықты қажет деп санайтындар 83% болды. Жұмыс мәртебесі бойынша кету ниетінің елеулі ажырамауы орнығудың көпфакторлы табиғатын айқындады. Төрт сарапшының пікірі жеке сүйемелдеу, расталған жұмыс орны және психологиялық-әлеуметтік қолдаудың бір жүйеде болуын қолдады.

Осы нәтижелер негізінде көшуге дейінгі тексерілген ақпаратты, қабылдау кезіндегі жеке кеңесшіні, 0–6 айлық көпсалалы сүйемелдеуді және 12–36 айлық нәтижелік бағалауды біріктіретін институционалдық модель ұсынылды. Пилоттық орталықтың негізгі өлшемдері: үш айда жұмысқа орналасу, алты айда жұмыста қалу, он екі айда орнығу, он екі және отыз алты айда кері көшу, мәселені шешу мерзімі, қызметке қанағаттану және бір орныққан отбасыға жұмсалған шығын.

Зерттеу болжамының ұйымдық бөлігі — кешенді әрі жауапты сүйемелдеуге сұраныс бар деген тұжырым — деректермен жанама қолдау тапты. Бірақ КММ құрудың орнығуға және кері көшуге себептік әсері қазіргі көлденең дерекпен дәлелденген жоқ. Сондықтан басқарушылық шешім қайтымды болуы қажет: пилот бастапқы көрсеткіштермен салыстырылады, нәтиже болмаған немесе шығын негізсіз артқан жағдайда модель түзетіледі не тоқтатылады. Практикалық тұрғыдан Павлодар облысының әкімдігіне пилотқа дейін қызметтердің қайталануын тексеру, дерек сөздігін бекіту, кеңесші жүктемесінің шегін белгілеу және жұмыс берушілермен нақты нәтиже туралы келісім жасау ұсынылады. Модельді өзге өңірге тарату тек екі-үш жылдық салыстырмалы және қаржылық бағалаудан кейін қарастырылуға тиіс.

Негізгі пайдаланылған әдебиеттер

1. «Халықтың көші-қоны туралы» ҚР 2011 жылғы 22 шілдедегі № 477-IV Заңы.

2. Қазақстан Республикасының Әлеуметтік кодексі. 2023 жылғы 20 сәуірдегі № 224-VII.

3. ҚР көші-қон саясатының 2030 жылға дейінгі тұжырымдамасы. Үкіметтің 2025 жылғы 15 желтоқсандағы № 1081 қаулысы.

4. Қазақстан Республикасындағы халықтың көші-қоны, 2025 жыл. Ұлттық статистика бюросы.

5. Lee E.S. A Theory of Migration // Demography. 1966. Vol. 3, No. 1. P. 47–57.

6. Massey D.S. et al. Theories of International Migration // Population and Development Review. 1993. Vol. 19, No. 3.

7. Creswell J.W., Plano Clark V.L. Designing and Conducting Mixed Methods Research. 3rd ed. SAGE, 2018.

8. Оңтүстіктен солтүстікке қоныс аудару бағдарламасын бағалау. Көші-қон жөніндегі халықаралық ұйым, 2021.

Автор туралы мәлімет

Құсан Еркін Аманкелдіұлы — Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының «7М04122 — Мемлекеттік басқару» білім беру бағдарламасының магистранты. Зерттеу бағыты: ішкі көші-қон саясаты, өңірлік еңбек ұтқырлығы және мемлекеттік қызметтерді институционалдық үйлестіру.