Мауленов Д.С.
Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы, Астана, Қазақстан

Аңдатпа. Мақаланың мақсаты — тарихи-мәдени мұра объектісі орналасқан қалада құрылыс инвестицияларын мемлекеттік реттеудің жеделдік, құқықтық айқындық және мұраны сақтау талаптарын бір жүйеге біріктіретін моделін негіздеу. Зерттеу Түркістан қаласының кейсіне құрылған. Әдіснама: нормативтік-құқықтық актілерді мазмұндық талдау, ресми статистика, Түркия, Өзбекстан және Сингапур тәжірибесін функционалдық салыстыру, 240 респонденттің сауалнамасы, бес сарапшы пікірін тақырыптық кодтау және триангуляция. Сауалнамаға қатысушылардың 54,2%-ы мемлекеттік реттеуді тиімсіз немесе өте тиімсіз деп бағалаған; 59,2%-ы жобалау-сметалық құжаттаманы келісуді, 51,7%-ы рұқсаттар мен мұра сараптамасын негізгі қиындық ретінде атаған. Зерттеу нәтижесінде төрт компоненттен тұратын модель ұсынылды: матрицалық жобалық үйлестіру, мұра тәуекелін жасыл-сары-қызыл бағытқа ерте бөлу, қолданыстағы цифрлық жүйелер арасында мәртебе алмасу және нәтижелік мониторинг. Модельдің ғылыми ерекшелігі — инвестициялық рәсімді жеделдетуді жоғары тәуекелді жобаларға қолданбай, мұраға әсерді бағалауды шешім қабылдаудың бастапқы кезеңіне енгізуінде. Нақты әсері пилоттық апробациядан кейін ғана бағалануы тиіс.

Түйін сөздер: құрылыс инвестициялары, мемлекеттік реттеу, Түркістан, тарихи-мәдени мұра, мұраға әсерді бағалау, цифрлық ықпалдасу, жобалық басқару, тәуекелге негізделген тәсіл.

1. Кіріспе

Құрылысқа бағытталған инвестициялар қаланың кеңістіктік құрылымын, инфрақұрылымын және еңбек нарығын өзгертеді. Сапалы мемлекеттік реттеу жоба туралы талаптың алдын ала белгілі болуын, қауіпсіздік пен қоғамдық мүдденің қорғалуын, жауапты органдардың келісілген әрекетін және қабылданған шешімнің кейінгі нәтижесін бағалауды қамтиды. Бұл қағида әсіресе құрылыс белсенділігі жоғары әрі тарихи-мәдени құндылығы ерекше қалалар үшін өзекті.

Түркістан 2018 жылдан кейін облыс орталығы ретінде жедел дамып, ірі мемлекеттік және жеке жобалардың шоғырлану аймағына айналды. Өңірдегі негізгі капиталға салынған инвестиция 2024 жылы 1 396,1 млрд теңгеге жетіп, нақты көлем индексі 143,7% болды; 2025 жылы тағы 21,6%-ға өсті. Қожа Ахмет Ясауи кесенесі 2003 жылдан бері ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген. Мұндай ортада құрылыс жобасының техникалық сәйкестігі оның мұраға зиянсыз екенін автоматты түрде білдірмейді. ЮНЕСКО Дүниежүзілік мұра комитетінің 2025 жылғы шешімі «Әзірет Сұлтан» аумағын абаттандыру жобасының құрамдас бөліктерін ICOMOS оң қорытынды бергенге дейін іске асырмауды сұрады.

2026 жылғы Құрылыс кодексі, 2030 жылға дейінгі инвестициялық саясат тұжырымдамасы және Түркістан қаласының ерекше мәртебесі туралы заң жаңа құқықтық негіз қалыптастырды. Зерттеу проблемасы: инвесторға болжамды әкімшілік маршрут қажет, ал мемлекет қауіпсіздік, кеңістіктік үйлесім және мұраның айрықша құндылығын қорғауға міндетті. Мәселе «жеделдік немесе қорғау» таңдауы емес, жобаларды тәуекеліне қарай ажырататын басқару архитектурасын қалыптастыруда.

Мақаланың мақсаты — Түркістан қаласындағы құрылыс инвестицияларын мемлекеттік реттеудің тарихи-мәдени мұраны сақтау, қолданыстағы органдардың құзыретін сақтау және инвестор үшін рәсімнің болжамдылығын арттыру талаптарын біріктіретін тәуекелге негізделген интеграцияланған моделін негіздеу. Негізгі гипотеза: егер учаске мен жоба параметрлері мұра тәуекелі бойынша бастапқы кезеңде жіктелсе, ведомствоаралық әрекет жобалық үйлестіру арқылы байланыстырылса және цифрлық жүйелер арасында бірыңғай мәртебе алмасса, қайталанатын әрекеттерді азайтуға және шешімнің болжамдылығын арттыруға болады.

2. Әдебиеттерге шолу (қысқаша)

Теориялық негіз — институционалдық экономика (Норт), көпорталықты басқару (Остром), ақпарат асимметриясы (Стиглиц) және OECD инфрақұрылымды басқару ұсынымдары. Тарихи мұра контексінде UNESCO/ICOMOS нұсқаулығы ықтимал әсерді шешім қабылданғанға дейін анықтауды талап етеді. Халықаралық тәжірибе: Түркияның № 2863 заңы қорғалатын аумақтарға ықпал ететін жобаларды мамандандырылған құрылымдарға береді; Самарқанд бойынша ЮНЕСКО шешімдері алдын ала бағалау қажеттігін көрсетеді; Сингапурдың CORENET X жүйесі ортақ BIM-модель мен параллель қарау қағидасын ұсынады. Қазақстандық зерттеулерде тарихи қала контексінде инвестициялық сүйемелдеу, мұра тәуекелі және цифрлық жүйелерді бір контурда байланыстыратын қолданбалы үлгі жеткіліксіз зерттелген.

Әдебиеттерден төрт қағида шығады: 1) реттеу сапасы рәсім санына емес, ереженің айқындығына тәуелді; 2) көп органның қатысуы ортақ дерек пен есептілік болмаса транзакциялық шығынды арттырады; 3) цифрландыру нашар ұйымдастырылған рәсімді жай электрондық форматқа көшірмеуі тиіс; 4) тарихи мұраға ықпал ететін жобаларда жеделдік бағалау тереңдігін төмендетуге негіз бола алмайды.

3. Зерттеу әдістері және деректер

Зерттеу дизайны аралас және кейстік. Нормативтік талдау: Құрылыс кодексі (2026), инвестициялық саясат тұжырымдамасы, Түркістан қаласының ерекше мәртебесі туралы заң, тарихи-мәдени мұра туралы заң, Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекс, АЭА туралы заң және «TURAN» ережесі. Статистика: Ұлттық статистика бюросының 2024–2025 жылғы деректері (облыстық көрсеткіштер контекст ретінде). Эмпирикалық материал: 240 респонденттің жинақталған сауалнамасы (ықтималдық емес іріктеу) және бес сарапшының тақырыптық қорытындысы (девелопмент, жергілікті басқару, инвестиция, мұра, цифрлық технология). Халықаралық салыстыру: Түркия, Өзбекстан, Сингапур — үш функция бойынша (мұра сараптамасын ерте қосу, ведомствоаралық үйлестіру, цифрлық өтінім).

4. Зерттеу нәтижелері

4.1 Нормативтік түйісу және сауалнама нәтижелері

Құқықтық талдау үш жүйелік түйісу мәселесін анықтады: 1) учаске мен жоба туралы кеңістіктік, құрылыс, мұра және инвестициялық деректің әртүрлі контурда сақталуы; 2) инвестор үшін жобаның жиынтық қозғалысы мен жауапты тұлғаның әрдайым айқын болмауы; 3) мұраға ықпал туралы талаптың кейде кеш анықталуы.

Сауалнама нәтижелері (n=240): мемлекеттік реттеуді тиімсіз немесе өте тиімсіз деп 54,2% бағалаған; жобалау-сметалық құжаттаманы келісу — 59,2%; рұқсаттар мен мұра сараптамасы — 51,7%; жер рәсімі — 49,2%. Мемлекеттік органдармен өзара іс-қимылды қиын немесе өте қиын деп 68,3% көрсеткен. Түркістанның инвестициялық тартымдылығын 32,5% жоғары, 51,7% орташа, 15,8% төмен деп бағалаған. Сарапшылар кеңістіктік шектеу туралы ақпараттың кеш ашылуын, құзырет пен мерзімді үйлестіру қиындығын, жоба мәртебесінің әртүрлі көрінуін, мұра ықпалын бастапқы кезеңде бағалау қажеттігін және деректердің оқшау сақталуын атаған.

4.2 Тәуекелге негізделген интеграцияланған модель

Төрт өзара тәуелді компоненттен тұратын модель ұсынылды:

1) Матрицалық жобалық үйлестіру. Облыс/қала әкімдігі жанындағы шағын жобалық офис инвесторға бастапқы маршрут береді, уәкілетті органдардың жауапты тұлғаларын бекітеді, қайшылық пен қайтару себебін тіркейді. Офис рұқсат бермейді және әкімшілік органның орнына шешім шығармайды. Өнімі — жоба картасы, іс-қимыл кестесі және мәртебе журналы.

2) Мұра тәуекелін ерте бағыттау. Учаскенің координаттары бас жоспар, қорғау және буферлік аймақтар, археологиялық дерек пен көрініс дәлізімен салыстырылады. Жоба параметрлері бойынша жасыл, сары немесе қызыл бағыт белгіленеді. Жіктеу қажетті бағалау тереңдігін жобалаудың алдында көрсетуге арналған.

3) Цифрлық ықпалдасу қабаты. Жаңа дерекқор емес, мемлекеттік қала құрылысы кадастры, eQurylys және инвестициялық сүйемелдеу жүйелері арасында мәртебе алмасу интерфейсі. Бір рет ұсынылған құжат қайта сұралмайды.

4) Нәтижелік мониторинг. Әр жоба бойынша медианалық қарау мерзімі, қайтару саны, қайталанып сұралған құжат, мұра скринингі, тәуекел санаты, преференция және оның қарсы міндеттемесі тіркеледі.

1-кесте — Құрылыс жобаларын мұра тәуекелі бойынша бағыттау

Бағыт	Негізгі белгі	Қарау логикасы	Қорғау шарты
Жасыл	Мұра аймағынан тыс; параметрлер айқын	Стандартты құжаттарды қатар қарау	Техникалық қауіпсіздік толық сақталады
Сары	Буферлік аймақ немесе ықпалдың белгісіздігі	Қысқаша скрининг; МӘБ қажеттігін орган анықтайды	Мұра органының қорытындысы алынбайынша маршрут өзгертілмейді
Қызыл	Айрықша құндылыққа елеулі/қайтымсыз ықпал ықтималдығы	Толық МӘБ, баламаларды салыстыру, тәуелсіз қарау	UNESCO/ICOMOS қарауы аяқталмайынша іске асыруға жол берілмейді

Ескерту: UNESCO әсерді бағалау әдістемесі мен 47 COM 7B.79 шешімі негізінде әзірленген.

Іске асыру үш кезеңге бөлінеді: дайындық (бастапқы көрсеткіш, құзырет матрицасы, ГАЖ өзектілігі); шектеулі пилот (20–30 жоба); бағалау (рәсім ұзақтығы, қайтару, мұра скринингі бастапқы деңгеймен салыстырылады). Пилоттың нысаналы көрсеткіштері: өтінімдердің 100%-ына маршрут картасын беру; мұра аймағындағы жобалардың 100%-ын алдын ала скринингтен өткізу; қызыл бағыттағы жобаны міндетті қарау аяқталғанға дейін іске қоспау; қайталанып сұралған құжат санын төмендету; инвестор қанағаттануын кемінде 15 пайыздық тармаққа көтеру.

5. Талқылау

Басты мәселе рұқсаттардың абсолюттік саны емес, бірнеше заңды режимнің бір жоба циклінде жеткілікті байланыспауы. Ұсынылған жобалық офис классикалық «бір терезеден» ажыратылады: өкілеттікті иемденбей, жауапты тұлғаларды, қайшылықты және мерзімді бір журналға біріктіреді. Мұра тәуекелін үш бағытқа бөлу реттеуші ресурсты тәуекелге сай бөлуге мүмкіндік береді — жасыл жобаға артық зерттеу, қызыл жобаға жеткіліксіз бағалау қаупін азайтады.

Сингапур тәжірибесінің сабағы — технологиялық платформаның атауы емес, деректің ортақ стандарты мен параллель қарау қағидасы. Түркия мен Самарқанд кейстері мұра органын жоба циклінің басында қосудың маңызын растайды. Модельдің ғылыми жаңалығы — мұра тәуекелін ерте бағыттау, қолданыстағы ұлттық цифрлық жүйелерді қайталамай мәртебені байланыстыру және инвестициялық преференция мен рұқсат нәтижесін бір көрсеткіштер жүйесінде бақылау комбинациясында.

Зерттеу шектеулері: сауалнама ықтималдық емес; сараптамалық сұхбаттың толық транскрипті жоқ; қала деңгейіндегі толық уақыт қатары жоқ; 2026 жылғы Құрылыс кодексінің практикалық әсерін бағалауға жеткілікті кезең қалыптаспаған; модель пилоттан өтпеген. Болашақ зерттеу бастапқы база жасауды, «дейін және кейін» талдауын және квазитәжірибелік дизайнды қажет етеді.

6. Қорытынды

Зерттеу Түркістандағы құрылыс инвестицияларын мемлекеттік реттеудің негізгі мәселесі құқықтық актілердің жетіспеуі емес, құрылыс, жоспарлау, мұра, инженерлік инфрақұрылым және инвестициялық сүйемелдеу шешімдерінің бір жоба циклінде жеткілікті үйлеспеуі екенін көрсетті.

Авторлық сауалнама: 54,2% реттеуді тиімсіз деп бағалаған; 59,2% жобалау-сметалық құжаттаманы, 51,7% рұқсаттар мен мұра сараптамасын, 49,2% жер рәсімін қиындық ретінде атаған. Төрт компоненттен тұратын модель негізделді: матрицалық жобалық үйлестіру; мұра тәуекелін жасыл-сары-қызыл бағытқа ерте бөлу; цифрлық жүйелер арасында мәртебе алмасу; нәтижелік мониторинг.

Модельдің негізгі қорғау қағидасы — әкімшілік жеделдету жоғары тәуекелді жобаның мұраға әсерін бағалауды қысқартпайды. Қызыл бағыттағы жоба бойынша толық МӘБ жүргізіліп, UNESCO/ICOMOS қарауы аяқталмайынша іске асыруға жол берілмеуі тиіс. Ұсыныстың нақты тиімділігі пилотта тексерілуі тиіс: медианалық қарау мерзімі, қайтару үлесі, қайталанған құжат, мұра скринингі, инвестор қанағаттануы және преференция міндеттемесінің орындалуы бастапқы және қорытынды кезеңде бірдей әдіспен өлшенуі қажет.

Тарихи қаладағы тиімді мемлекеттік реттеу жеделдік пен қорғаудың бірін таңдауға емес, тәуекелге сай рәсім құруға негізделеді. Түркістан үшін басқару сапасының өлшемі — жобаның тез өтуі ғана емес, талаптың ерте ашылуы, шешімнің дәлелділігі, заңды құзыреттердің үйлесуі, мұра құндылығының сақталуы және нәтижеге есеп беру.

Негізгі пайдаланылған әдебиеттер

1. North D.C. Institutions, Institutional Change and Economic Performance. Cambridge: CUP, 1990.

2. Ostrom E. Governing the Commons. Cambridge: CUP, 1990.

3. ҚР Құрылыс кодексі. 2026 жылғы 9 қаңтардағы № 253-VIII.

4. ҚР инвестициялық саясатының 2030 жылға дейінгі тұжырымдамасы. Үкімет қаулысы № 1185, 2025.

5. Түркістан қаласының ерекше мәртебесі туралы ҚР Заңы. 2025 жылғы 3 наурыздағы № 165-VIII.

6. UNESCO, ICCROM, ICOMOS, IUCN. Guidance and Toolkit for Impact Assessments in a World Heritage Context. 2022.

7. UNESCO World Heritage Committee. Decision 47 COM 7B.79: Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi. 2025.

8. OECD. Recommendation of the Council on the Governance of Infrastructure. 2020.

9. CORENET X. Overview. Government of Singapore.

Автор туралы мәлімет

Мауленов Даурен Сапаргалиевич — «7М04120 — Мемлекеттік басқару» білім беру бағдарламасының магистранты, Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы, Астана, Қазақстан.