Жанаев Бауыржан Дәулетханұлы
Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы, Астана, Қазақстан
Аңдатпа. Мақалада Жамбыл облысында қайталанатын жергілікті қауіпсіздік мәселелерін полиция, жергілікті атқарушы органдар және тұрғындар арасында бірлесіп басқарудың жобалық моделі негізделеді. Зерттеу байланыс арналарының бар-жоғына емес, әртүрлі арнадан түскен ұқсас сигналдардың бір мәселе ретінде танылуы, себептерінің талдануы, әрекеттің нақты орындаушыға бекітілуі және нәтижесінің қайта өлшенуі арасындағы басқару сабақтастығына назар аударады.
Зерттеудің мақсаты. Қолданыстағы өтініш арналары мен мемлекеттік органдардың өкілеттіктерін өзгертпей, қайталанатын қауіпсіздік мәселесін мәселеге бағдарланған бірыңғай ведомствоаралық циклге біріктіретін «Қауіпсіз орта» регламентінің ғылыми және институционалдық құрылымын әзірлеу.
Әдістері. Нормативтік-институционалдық талдау, рецензияланатын ғылыми еңбектерге мақсатты шолу, қолданыстағы процесті картаға түсіру, SARA логикасы негізіндегі ықпал ету тізбегін құру және алты айлық пилотқа арналған квазиэксперименттік бағалау дизайны.
Нәтижелері. Қолданыстағы 102, eOtinish, учаскелік қабылдау және тұрғындармен кездесу арналары жеке функцияларын орындағанымен, олардың дерегін ортақ мәселе нөміріне байланыстыратын міндетті тәртіптің жоқтығы анықталды. Бір мәселе паспортына негізделген алты кезеңді модель ұсынылды: сигналды дербес дерексіз белгілеу, қайталануды анықтау, себепті талдау, әрекетті бекіту, орындау мен кері хабар және 30, 90, 180 күндік бағалау.
Қорытынды. Ғылыми жаңалық жаңа цифрлық арна құруда емес, бар арналардан түсетін сигналды ортақ басқару бірлігіне айналдыруда. Модельдің әсері пилот дерегінсіз дәлелденбейді; төрт учаскеде енгізу толықтығын, салыстыру аумақтарын, хабарлау белсенділігін, құпиялылықты және ықтимал кеңістіктік ығысуды қатар бақылай отырып сынау қажет.
Түйін сөздер: қоғамдық қауіпсіздік, мәселеге бағдарланған полиция қызметі, SARA, полиция мен тұрғындардың өзара іс-қимылы, ведомствоаралық үйлестіру, рәсімдік әділеттілік, мәселе паспорты, Жамбыл облысы.
Кіріспе
Қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету тек құқық бұзушылыққа жедел жауап берумен шектелмейді. Қайталанатын қауіп көбіне полиция құзыретіндегі мінез-құлықпен бірге жарықтандыру, жол қозғалысы, бос нысандар, жастардың бос уақыты, әлеуметтік қолдау және аумақты күтіп ұстау сияқты салалық себептерден қалыптасады. Сондықтан тұрғын көретін түпкі нәтиже бірнеше мемлекеттік органның дерегі мен әрекетін бір мәселе төңірегінде үйлестіру қабілетіне тәуелді.
Жамбыл облысында 102 арнасы, eOtinish электрондық өтініштері, учаскелік инспектор қабылдауы және тұрғындармен кездесулер қолданылады. Бұл арналар қажет, бірақ бір аумақ, уақыт немесе зиян белгісі бойынша ұқсас сигналдар әр жүйеде жеке оқиға ретінде қалса, ортақ себеп пен түпкілікті нәтиже көрінбеуі мүмкін. Өтінішке жауап беріледі, шақыртуға бару орындалады, бірақ қайталанатын мәселенің бірыңғай иесі мен кейінгі бағалау күні бекітілмеуі ықтимал.
Ресми деректер бойынша 2026 жылғы сәуір–мамырда полицияға толық сенетіндердің үлесі 72,2%, өз ауданында өзін толық қауіпсіз сезінетіндердің үлесі 67,4% болды. Жамбыл облысында 2026 жылдың алғашқы үш айында тіркелген қылмыстар 17,6%, құқық бұзушылықтар 19,6% азайған. Бұл оң көрсеткіштер маңызды, бірақ нақты аула немесе көше бойынша қайталанатын мәселенің бірнеше органмен қалай басқарылғанын ашпайды.
Зерттеу мәселесі: байланыс арналары бар болғанымен, ұқсас қауіпсіздік сигналдарын бір қайталанатын мәселе ретінде анықтап, себептерін талдап, әрекетті нақты орындаушыға бекітіп, нәтижесін белгіленген мерзімде қайта өлшейтін міндетті ведомствоаралық тәртіп жоқ. Мақаланың мақсаты — қолданыстағы арналар мен өкілеттіктерді өзгертпей, осы үзілісті жоятын «Қауіпсіз орта» регламентінің жобалық моделін ғылыми негіздеу.
Әдебиеттерге шолу (қысқаша)
Мәселеге бағдарланған полиция қызметінің теориялық бастауы Голдстейннің полиция ұйымын атқарылған операция саны бойынша емес, азаматқа зиян келтіретін нақты проблеманың өзгеруі бойынша бағалау ұсынысынан басталады. SARA үлгісі проблеманы анықтау (scanning), талдау (analysis), әрекет (response) және бағалау (assessment) кезеңдеріне бөлді. Хинкл және әріптестерінің жүйелі шолуы мәселеге бағдарланған тәсілдің қылмыс пен тәртіпсіздікті азайтуға жалпы оң әсерін анықтады, бірақ нәтиже проблеманың нақты анықталуына және шараның жергілікті себепке бейімделуіне тәуелді.
Қоғамға бағдарланған полиция қызметі азаматтардың қанағаттануына және полицияның заңдылығын бағалауына оң ықпал етуі мүмкін, бірақ қылмысқа әсері шектеулі. Рәсімдік әділеттілік әдебиеті пікір айту мүмкіндігі, бейтараптық, құрмет және шешім себебінің түсіндірілуін бағалайды. «Кері хабар» жалпы «шара қабылданды» деген жауаппен теңестірілмейді — ол қандай мәселе қаралып жатқанын, қандай орган не істейтінін және келесі бағалау күнін түсінікті тілмен көрсетуге тиіс.
Әдістері
Зерттеу нормативтік-институционалдық талдау, рецензияланатын ғылыми еңбектерге мақсатты шолу, қолданыстағы процесті картаға түсіру, SARA логикасы негізіндегі ықпал ету тізбегін құру және алты айлық пилотқа арналған квазиэксперименттік бағалау дизайнын біріктірді. Дерек базасына Қазақстан Республикасының өзекті нормативтік актілері, ресми статистика және проблемалық әрі қоғамға бағдарланған полиция қызметі жөніндегі жүйелі шолулар енгізілді.
Нәтижелер: «Қауіпсіз орта» моделі
Қолданыстағы 102, eOtinish, учаскелік қабылдау және тұрғындармен кездесу арналары жеке функцияларын орындағанымен, олардың дерегін ортақ мәселе нөміріне байланыстыратын міндетті тәртіптің жоқтығы анықталды. Бір мәселе паспортына негізделген алты кезеңді модель ұсынылды:
1) Сигналды дербес дерексіз белгілеу. Әртүрлі арнадан түскен хабарламалар жеке тұлғаны анықтамайтын жалпы сипаттамаға (аудан, уақыт, зиян түрі) аударылады.
2) Қайталануды анықтау. Бір аумақ, уақыт аралығы немесе зиян белгісі бойынша ұқсас сигналдар бір мәселе паспортына біріктіріледі. Паспортта мәселе шекарасы, қайталану дәлелі, бастапқы дереккөздер және ашу күні көрсетіледі.
3) Себепті талдау (SARA). Полиция, жергілікті атқарушы орган және қажет болса басқа сала өкілдері ортақ талдау жүргізеді. Себеп мінез-құлық, физикалық орта, әлеуметтік жағдай немесе ұйымдық олқылық ретінде анықталады.
4) Әрекетті бекіту. Әр тапсырмаға бір орындаушы, мерзім және өлшенетін нәтиже көрсеткіші тағайындалады. Қос демеушілік (әкімдік + Полиция департаменті) ортақ нәтижеге саяси-әкімшілік жауап береді, ал бір үйлестіруші күнделікті жауапкершілікті нақтылайды.
5) Орындау мен кері хабар. Тапсырма орындалғаннан кейін тұрғынға уәжді кері хабар беріледі: қандай мәселе қаралғаны, қандай орган не істегені, ұсыныстың неге қабылданғаны/қабылданбағаны және келесі бағалау күні.
6) 30, 90 және 180 күндік бағалау. Процестік (циклдің толық орындалуы), нәтижелік (қайталама сигнал, зиян белгісі) және қорғау (рәсімдік әділеттілік, құпиялылық, хабарлау мүмкіндігі) көрсеткіштері бөлек өлшенеді.
1-кесте — Бағалау көрсеткіштерінің түрлері
| Түрі | Көрсеткіш | Өлшеу тәсілі | Шектеу |
| Процестік | Циклдің толық орындалуы | Паспорттағы алты кезеңнің белгіленуі | Енгізу толықтығы нәтижеден бұрын тексеріледі |
| Нәтижелік | Қайталама сигнал / зиян | Базалық және 30/90/180 күндік салыстыру | Әртүрлі мәселе түрі бір шкалада біріктірілмейді |
| Қорғау | Рәсімдік әділеттілік | Қысқа ерікті сауалнама | Пікір айту, құрмет, түсіндіру бағаланады |
| Қорғау | Құпиялылық, қатысу теңдігі | Аудит, қатысу журналы | Бұзушылық болса масштабтау тоқтатылады |
Ескерту: авторлық бағалау дизайны; SARA және рәсімдік әділеттілік әдебиеті негізінде.
Масштабтау үшін төрт шарт бірге орындалуы керек: мәселе паспорттарының кемінде төрттен үшінде алты кезеңнің толық орындалуы; қайталама сигнал немесе зиян белгісінің қолайлы өзгеруі; кері хабар мен рәсімдік әділеттілік бағасының нашарламауы; дербес дерекке қатысты ауыр бұзушылықтың болмауы.
Талқылау
Модельдің ғылыми жаңалығы төрт элементтің бір құрылымда байланысуында: 1) есеп бірлігінің өзгеруі — жеке өтініштен нақты шекарасы бар мәселе паспортына көшу; 2) қос демеушілік пен себепке қарай ауысатын үйлестіруші; 3) тұрғынға кері хабарды нәтижелік циклдің міндетті бөлігі ету; 4) процессті, қоғамдық қауіпсіздік нәтижесін және қорғауды бөлек өлшеу.
Практикалық артықшылығы — жаңа цифрлық жүйеге тәуелді болмауы. Бастапқы пилоттың шешуші шарты: мәселені кім ашатыны, кім үйлестіретіні, тапсырманы кім қабылдайтыны және мәселені кім жабатыны туралы бірлескен мандат. Тәуекелдер: қосымша құжат жүктемесі, дербес деректің ашылуы, көрсеткішті жақсарту үшін сигнал санын жасанды төмендету, мәселенің көрші аумаққа ығысуы.
Сыртқы жарамдылық шектеулі. Модельдің өзгермейтін өзегін (бір паспорт, SARA кезеңдері, нақты жауапкершілік, кері хабар, бағалау, құпиялылық) жергілікті бейімделетін бөліктен (учаске саны, мәселе санаты, қатысу арнасы) ажырату қажет. Масштабтау бір өңірдің табысты мысалына емес, әртүрлі контекстегі қайталанған дәлелге сүйенуі тиіс.
Қорытынды
Қайталанатын жергілікті қауіпсіздік мәселесін полицияның жеке міндетінен ортақ мемлекеттік басқару цикліне айналдыру үшін жаңа арна ашу жеткіліксіз. Бар арналардан түсетін сигналды бір мәселе паспортына біріктіріп, себепке сәйкес әрекетті нақты органға бекітіп, тұрғынға уәжді кері хабар беріп, нәтижені алдын ала белгіленген мерзімде қайта өлшейтін міндетті ведомствоаралық регламент қажет.
«Қауіпсіз орта» моделі осы талапты алты кезең арқылы іске асырады. Әкімдік пен Полиция департаментінің қос демеушілігі ортақ нәтижеге жауап береді, ал себепке қарай белгіленетін бір үйлестіруші күнделікті жауапкершілікті нақтылайды.
Практикалық бірінші қадам — Жамбыл облысының әкімдігі мен Полиция департаментінің төрт учаскедегі алты айлық пилот туралы бірлескен актісін әзірлеу. Пилот нәтижесі бір ғана көрсеткішпен бағаланбайды: циклдің толық орындалуы, қайталама сигнал мен зиянның өзгеруі, рәсімдік әділеттілік, хабарлау мүмкіндігі және құпиялылық бірге қаралады.
Модельдің әсері қазірше жобалық гипотеза болып қалады. Ғылыми негізделген ұстаным — алдымен енгізу сапасын өлшеу, салыстыру аумағын пайдалану, нәтижесіз мәселелерді де есепке алу және бірнеше өңірдегі сынақтан кейін ғана үлгілік тәртіп ұсыну. Осындай сақтық қоғамдық қауіпсіздік реформасын есептік белсенділіктен дәлелге негізделген басқаруға көшіреді.
Негізгі пайдаланылған дереккөздер
1. «Қоғамда заң мен тәртіп идеологиясын ілгерілету жөніндегі 2025–2030 жылдарға арналған тұжырымдама». Үкімет қаулысы № 200, 2025.
2. «Қоғамдық қауіпсіздікті қоғаммен әріптестік жасап қамтамасыз етудің 2024–2028 жылдарға арналған тұжырымдамасы». Үкімет қаулысы № 1233, 2023.
3. Goldstein H. Improving Policing: A Problem-Oriented Approach // Crime & Delinquency. 1979. Vol. 25, No. 2.
4. Hinkle J.C. et al. Problem-oriented policing for reducing crime and disorder: An updated systematic review // Campbell Systematic Reviews. 2020.
5. Gill C. et al. Community-oriented policing to reduce crime, disorder and fear // Journal of Experimental Criminology. 2014.
6. Mazerolle L. et al. Procedural justice and police legitimacy: a systematic review // Journal of Experimental Criminology. 2013.
7. U.S. Department of Justice. Problem Solving: SARA model. COPS Office.
Автор туралы мәлімет
Жанаев Бауыржан Дәулетханұлы — Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының магистранты, Астана, Қазақстан.